Werken aan een klimaat- en bodemdalingbestendig Tuindorp Oostzaan

Tuindorp Oostzaan is een karakteristieke Amsterdamse wijk die ruim 100 jaar geleden gebouwd werd om arbeidersgezinnen licht, lucht en ruimte te bieden en een fatsoenlijke woning. Tegenwoordig worden de bewoners geconfronteerd met een groeiende uitdaging. De bodem daalt er namelijk, het grondwater staat er hoog en hevige regenbuien zorgen, ook door klimaatverandering, steeds vaker voor wateroverlast. Langere periodes van droogte in de zomer kunnen de bodemdaling versnellen. Bodemdaling veroorzaakt fysieke schade aan huizen, boven-  en ondergrondse infra en tuinen, maar heeft ook directe gevolgen voor gezondheid en leefbaarheid. Het Plejadenplein met het beroemde pierenbadje heeft flink te lijden gehad van de bodemdaling in de afgelopen decennia.

Niets doen is in feite geen optie; de problemen in de wijk zijn al urgent en zullen alleen maar verder toenemen. Om te werken aan de uitdagingen voor bewoners van de wijk is het project Bodem voor de Buurt (Ground for Wellbeing) gestart. Hierin zetten de gemeente Amsterdam en partners zich in voor een toekomstbestendig Tuindorp Oostzaan.

Urgent probleem met brede impact

Bodemdaling in Amsterdam is een complex vraagstuk dat schade veroorzaakt aan woningen en boven- en ondergrondse infrastructuur, wateroverlast met zich brengt en kan leiden tot gezondheidsproblemen door vocht en schimmels. Vooral veenrijke, laaggelegen wijken zoals Tuindorp Oostzaan worden getroffen. Bestuurlijk wordt de uitdaging onderkend en stadsdeelbestuurder Yasmine el Ksaihi van Amsterdam Noord geeft aan dat bodemdaling “van iedereen én van niemand” is en dat het publieke en private belangen raakt en vraagt om een gezamenlijke aanpak vanuit een gezamenlijke verantwoordelijkheid.

Europese samenwerking en subsidie

De urgentie van de opgave is ook in Europa onderkend. Het project ‘Bodem voor de buurt is (gestart in december 2024 en loopt tot juni 2028) en is gefinancierd door de EU (European Urban Initiative). In het project werken 7 partners samen onder leiding van de gemeente Amsterdam. Het gaat om de gemeente Amsterdam, GGD, Amsterdam Weerproof, Waternet, Ymere, One Architecture, Muzus, Hogeschool van Amsterdam, Universiteit van Amsterdam, het Zoönomisch instituut en het Kenniscentrum voor Bodemdaling en Funderingen. Het consortium werkt ook weer samen met de bewoners, ondernemers en instellingen van Tuindorp Oostzaan. De samenwerking kent ook een internationale component omdat Denemarken, Roemenië en Spanje delen in kennis en ervaringen.

Drie pijlers en oog voor mens en natuur

Het project bestaat uit drie samenhangende pijlers:

1. Reconstructie Plejadenplein: het centrale plein met het iconische pierenbadje krijgt een klimaatbestendige herinrichting. Regenwater moet hier beter worden opgevangen en afgevoerd. Tegelijk wordt het plein groener, socialer en aantrekkelijker met meer schaduw en zitplekken.
2. Ontwerp Meteorenweg: deze straat ten zuiden van het Plejadenplein wordt opnieuw ontworpen. De uitvoering van het ontwerp maakt helaas geen deel uit van het project.
3. Maatregelen huis en tuin: samen met bewoners wordt gekeken welke stappen zij zelf kunnen zetten, zoals tegels verwijderen, meer groen aanbrengen of regenwater beter laten infiltreren.

Inmiddels is het voorlopig ontwerp voor het te vernieuwen Plejadenplein goedgekeurd. Ook sociale en ecologische onderzoeken deel maken van de aanpak:

• De Universiteit van Amsterdam onderzoekt het “ritme” van het Plejadenplein: hoe verschillende groepen bewoners en de natuur het plein door de seizoenen gebruiken.
• Met het Zoöp-model krijgen ook niet-menselijke bewoners zoals planten, dieren en micro-organismen een stem in het ontwerp.
• De Hogeschool van Amsterdam onderzoekt hoe bewoners het proces ervaren en in hoeverre zij zich betrokken voelen.
• Bewonersbetrokkenheid vormt een kernonderdeel van de aanpak. Onderzoeksbureau Muzus organiseert participatiebijeenkomsten waarin bewoners meedenken over het ontwerp van plein en straat. Via nieuwsbrieven, de projectwebsite en lokale media worden buurtbewoners op de hoogte gehouden.

Wat doet het Kenniscentrum?

Het KBF draagt in het project zorg voor het aanreiken van de reeds beschikbare kennis rondom bodemdaling en funderingen en het dissemineren van de in het project ontwikkelde kennis. In Tuindorp Oostzaan doen zich uitdagingen voor die we vanuit het KBF netwerk ook zien in wijken bijvoorbeeld in Rotterdam, Gouda, Leiden, Dordrecht, Arnhem et cetera. Er valt dan ook veel te leren van elkaar. Gedurende het project wordt ook de opgedane kennis in dit project gedeeld met anderen via open platforms, kennissessies, webinars en publicaties. Aan het einde van het project volgen onder meer een documentaire, podcast en expositie. De ambitie reikt dus verder dan één wijk maar omvat het bijdragen aan een nieuwe manier van stedelijk ontwerpen waarin bodem en grondwater worden gezien als cruciale infrastructuur voor gezonde, klimaatbestendige steden. De bodem is de basis van alles!